Kamyoblik darajasi 1. G`arbiy Pomir-Oloydagi kamayib ketgan tur.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 10-30 sm oralig`idagi ko`p yillik piyozli o`t. Piyozi tuxumsimon, qora-qo`ng`ir charmsimon qobig`ining ichki tomoni yotiq tuklar bilan qoplangan. Barglari ko`kimtir 3-4 ta, yo`l-yo`l qizg`ish dog`li. Guli yakka, yirik, diametri 10 sm gacha bo`lib, qizil rangdan to`q pushti ranggacha. O`ziga xos qadahsimon shaklda. Gulining tubi qora, sariq gardishli, ba'zan gardishsiz. Changchi iplari qora, changdonlari binafsha rangli, ba'zan sarig`. Mart-aprel oylarida gullab, may-iyunda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Nurota (Ingichkasoy), Zarafshon (Omonqo`ton), Hisor tizmalari (Dehqonobod atroflari)da tarqalgan (Navoiy, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlari). Tojikiston va Turkmanistonda ham tarqalgan.

O`sish sharoiti. Tog` oldi va tog`ning pastki qismlaridagi toshli va sog`tuproqli yonbag`irlarda o`sadi.

Soni. Kam, yakka holda uchraydi.

Ko`payishi. Urug`idan va piyozidan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Chorva mollari boqilishi va o`simlik gulining terib olinishi sababli kamaymoqda.

Madaniylashtirilishi. O`zbekiston Respublikasi FA Botanika bog`ida 1956 yildan boshlab o`stiriladi.

Muhofaza choralari. Qizil kitobga kiritilgan. Tabiatda o`sib turgan joylari qat'iy nazorat ostiga olinishi lozim.

Kamyoblik darajasi 1. G`arbiy Pomir-Oloydagi juda kamyob, endem o`simlik.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 10-50 sm ga yetadigan ko`p yillik, piyozli o`t. Piyozi tuxumsimon, diametri 2-6 sm, qobig`i qoramtir-qo`ng`ir, charmsimon, ichki tomoni qalin, to`g`ri, qattiq tillarang tuklar bilan qoplangan. Barglari 3-5 ta, bir oz egri-bugri, ko`kimtir yoki yashil rangli. Gullari yaltiroq qizil, yakka, yirik, diametri 10-12 sm, tubi qora, sariq hoshiyali yoki sarig`. Changchi iplari to`q qizil yoki sarig`. Changdoni qoramtir-binafsha rangli. Aprel-may oylarida gullab, iyun-iyulda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Zarafshon tizmasidagi Omonqo`ton o`rmon xo`jaligida, Taxtaqoracha dovonida, Urgut, Ohaliq qishloqlari atroflarida tarqalgan (Samarqand viloyati).

O`sish sharoiti. Tog`larning o`rta qismidagi mayin zarra tuproqli yonbag`rlarda va qoyalarning yoriqlarida o`sadi.

Soni. Tabiatda yakka-yakka holda tarqalgan.

Ko`payishi. Urug`idan va vegetativ yo`l bilan (piyozchalaridan) ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Ko`plab gullari va piyozlarining yig`ib olinishi hamda chorva mollarining boqilishi oqibatida kamayib bormoqda.

Madaniylashtirilishi. O`zbekiston (1957 yildan boshlab) va Tojikiston Respublikalari FA Botanika bog`larida, RFA Bosh Botanika bog`ida o`stiriladi.

Muhofaza choralari. Qizil kitobga kiritilgan. Tabiatda o`sib turgan tuplarini nazorat ostiga olish lozim.

5.

Capg`ish lola

Tulipa dasystemon (Regel) Hegel

Kamyoblik darajasi 2. G`arbiy Tanshan va Pomir-Oloydagi areali ajralgan kamyob tur.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 10-25 sm ga keladigan ko`p yillik piyozli o`t. Piyozi tuxumsimon, diametri 1.5 sm gacha. Qobig`i qog`ozsimon, qora-qo`ng`ir tusli, yoki qo`ng`ir, ichki tomonining yuqori qismi yotiq tukli. Bargi 2-3 ta. Guli yakka, och-sariq, ba'zan oq tubi sariq. Changchi ipi sariq, changdoni sariq. May-iyun oylarida gullab, iyun-avgustda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Piskom, Ugom, Chimyon, Chotqol, Qurama, Molg`uzor, Hisor tizmalarida tarqalgan (Toshkent, Samarqand, Surxondaryo viloyatlari). Qozog`iston, Qirg`iziston va Tojikistonda ham uchraydi.

O`sish sharoiti. Dengiz sathidan 2500-3000 m balandlikdagi toshli va shag`alli tog` yonbag`irlarda o`sadi.

Soni. Kichik to`plar hosil qilib yoki yakka-yakka holda tarqalgan.

Ko`payishi. Urug`idan va piyozidan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Urug`ining yomon unishi va chorva mollarining boqilishi arealining qisqarib ketishiga sabab bo`lgan.

Madaniylashtirilishi. 1959 yildan boshlab O`zbekiston Respublikasi FA Botanika bog`ida o`stiriladi.

Muhofaza choralari. Qizil kitobga kiritilgan. Bu o`simlik o`sadigan joyda mol boqilishini rejalash va uni nazorat ostiga olish kerak.

6.

Turkiston lolasi

Tulipa turkestanica Regel

Kamyoblik darajasi 2. G`arbiy Tanshan va Pomir-Oloydagi areali ajralgan kamyob, endem o`simlik.

Qisqacha tavsifi. Bo`yi 10-25 sm oralig`idagi ko`p yillik piyozli o`t. Piyozi tuxumsimon, diametri 2,5 sm gacha, qobig`i qora-qo`ng`ir yoki qo`ng`ir tusli, ichki tomonining yuqori qismi qalin tukli. Bargi 2 ta. Guli 1 -7 ta oq, tubi sariq rangli. Changchi iplari sariq, kengaygan tub qismi qalin tuklardan hosil bo`lgan halqa bilan o`ralgan. Changdonlari sariq, ba'zan binafsha rangli. Mart-aprelda gullab, may-iyunda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Qurama, Zarafshon, Nurota, Turkiston va Hisor tizmalarida tarqalgan (Toshkent, Navoiy, Samarqand. Qashqadaryo, Jizzax, Surxondaryo viloyatlari). Tojikistonda ham uchraydi.

O`sish sharoiti. Tog`larda dengiz sathidan 2500 mgacha bo`lgan toshli va soz tuproqli yonbag`rlarda o`sadi.

Soni. Yakka-yakka holda tarqalgan.

Ko`payishi. Urug`idan va piyozidan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Gullari ko`plab terilganligi va chorva mollarining tartibsiz boqilishi sababli qisqarib bormoqda.

Madaniylashtirilishi. 1956 yildan boshlab O`zbekiston Respublikasi FA Botanika bog`ida ekib o`stiriladi.

Muhofaza choralari. Qizil kitobga kiritilgan. Chorva mollarining boqilishini tartibga solish va o`simlik o`sib turgan joylarni nazorat ostiga olish lozim.

7.

Ulug` lola

Tulipa ingens T/7. Nood

Kamyoblik darajasi 1. G`arbiy Pomir-Oloyda juda kam tarqalgan endem o`simlik.

Qisqacha tavsifi. Biyi 12-25 sm orasidagi ko`p yillik piyozli o`t. Piyozining diametri 2,5-4 sm, cho`ziq-tuxumsimon, ustki qismi qora-qo`ng`ir yoki qo`ng`ir yupqa charmsimon qobiq bilan o`ralgan. Barglari 3-4 ta, tarvaqaylagan, o`tkir uchli, nashtarsimon, chetlari egri-bugri, ko`kimtir rangli. Guli qizil, yulduzsimon, tubi qora rangli. Changchisi va changchi iplari qora, tim qo`ng`ir yoki to`q qizil rangli. Aprel-may oyida gullab, iyun-iyulda mevasi yetiladi.

Tarqalishi. Zarafshon va Hisor tizmalarida tarqalgan (Samarqand va Qashqadaryo viloyatlari).

O`sish sharoiti. Tog`larning dengiz sathidan 1600-2000 m balandlikdagi soz tuproqli yonbag`rlarida o`sadi.

Soni. Yakka-yakka holda uchraydi.

Ko`payishi. Urug`idan va piyozidan ko`payadi.

O`simlik soni va arealining o`zgarish sabablari. Chorva mollarining boqilishi, gullarini uzib va piyozlarini qazib olinishi sababli kamaygan.

Madaniylashtirilishi. 1951 yildan boshlab O`zbekiston Respublikasi FA Botanika bog`ida o`stiriladi.

Muhofaza choralari. Qizil kitobga kiritilgan. O`sib turgan tuplari nazorat ostiga olinishi lozim.